Theater als middel om te leren in de zorg

De kanteling in de zorg, van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’, vraagt om een andere manier van werken en denken van zorgmedewerkers. Theater biedt een leuke en inspirerende manier om in een korte tijd bewustwording te creëren en (indirect) te oefenen met nieuw gedrag. In dit artikel vindt u een overzicht van verschillende vormen van theater die benut kunnen worden bij het leren over een andere manier van samenwerken tussen zorgmedewerkers en mantelzorgers.

Hoe kan theater bijdragen aan gedragsverandering?

Theater biedt de mogelijkheid om de werkelijkheid op een andere manier te ervaren. Bij een actieve vorm van theater kunnen mensen direct voelen wat een verandering in gedrag of in de situatie met ze doet. Bij het kijken naar scènes gebaseerd op de werkelijkheid krijgen mensen een spiegel voorgehouden. Doordat bepaalde dingen uitvergroot worden en doordat je letterlijk meerdere kanten te zien krijgt: het ‘eigen’ gedrag en ook hoe dat over kan komen op de ander. De ervaring komt op een andere manier ‘binnen’ dan in een leersituatie zoals leren in een klassituatie of vanuit een boek. Creativiteit en emotie worden gestimuleerd. Het geleerde blijft beter hangen, waardoor er eerder een verandering in gang gezet wordt.

Welke mogelijkheden zijn er?

Er zijn verschillende vormen van theater met wisselende interactiviteit en in tijdsduur. In het algemeen geldt: hoe actiever mensen zelf meedoen, hoe meer het geleerde beklijft. Daarnaast is het voor een optimaal leerproces belangrijk om na elke vorm van theater met de groep deelnemers te reflecteren en na te praten.

Globaal zijn er 4 mogelijkheden:

Voorstelling met nabespreking

Er bestaan diverse theatervoorstellingen toegespitst op thema’s die spelen in de zorg. Bijvoorbeeld over familieparticipatie, of specifieke ziektebeelden zoals dementie. Sommige theatervoorstellingen zijn met ervaringsdeskundigen gemaakt, bijvoorbeeld cliënten, ouderen, mantelzorgers. Belangrijk onderdeel is het nagesprek tussen de acteur(s) (eventueel ook de ervaringsdeskundigen) en het publiek over de voorstelling. Daarnaast is het mogelijk om een voorstelling op maat te laten maken op basis van ervaringen die van tevoren opgehaald worden bij cliënten, mantelzorgers of medewerkers. Een mooie manier om (gevoelige) onderwerpen zichtbaar te maken en te agenderen.
Voordeel: geschikt voor grote groepen.

Terugspeeltheater

Bij terugspeeltheater gaat een spelleider in gesprek met het publiek en vraagt ervaringen en verhalen. Vervolgens spelen acteurs het verhaal improviserend ‘terug’. Met een twist of met humor, maar altijd met respect, verbeeldt dit spel de verhalen die bij mensen en organisaties, vaak onder de oppervlakte, leven.
Terugspeeltheater biedt vooral de mogelijkheid om te reflecteren (terug te kijken) op het huidige gedrag.
Voordeel: deelnemers krijgen een spiegel voorgehouden, wat de leerervaring stimuleert,

Regietheater

Regietheater (ook wel ‘bemoeitheater’ genoemd) geeft op een veilige manier inzicht in gedrag. Een laagdrempelige en vaak humorvolle manier om zaken die spelen aan de orde te stellen. Acteurs spelen scènes, gebaseerd op de dagelijkse praktijk, die niet helemaal lopen zoals gewenst. De deelnemers kunnen de acteurs sturen met input die direct in het spel verwerkt wordt. Hierdoor worden de effecten van de interventies meteen zichtbaar. In combinatie met de discussie die dat oplevert tussen de deelnemers ontstaat er meer inzicht in gewenst gedrag.Voordeel: ruimte voor interactie op een veilige manier, geschikt voor grotere groepen.

Participatief theater en simulatie

Participatief theater is ontwikkeld om mensen inzicht te geven in hun situatie en hoe ze die kunnen veranderen. Bijvoorbeeld door samen beelden te maken van de situatie waar ze in zitten, enigszins lijkend op (familie)opstellingen. Het opgesteld staan in de huidige situatie maakt het mogelijk om bewust te voelen wat deze situatie met je doet. Door vervolgens met elkaar langzaam te bewegen in de richting van het wensbeeld kun je direct het verschil tussen ‘nu’ en ‘straks’ voelen. Een andere vorm van participatief theater is het Forumtheater, ook wel inspringtheater genoemd. In deze vorm van theater kunnen deelnemers ‘inspringen’ in een scène van acteurs om met ander gedrag de situatie te beïnvloeden. Vaak ontstaat hierdoor een actief gesprek over hoe het anders kan. Participatief theater wordt vooral gedaan in kleinere groepen (10-25 mensen), maar is ook mogelijk in grotere groepen.
Simulatie is een andere actieve vorm van theater. In een simulatie (nabootsing van de werkelijkheid) gaan bijvoorbeeld zorgverleners en mantelzorgers samen aan de slag met situaties rondom samenwerking. Deelnemers verplaatsen zich in de rol van cliënt, verzorgende, mantelzorger of observator. Voordeel: door de actieve deelname en doordat mensen direct het verschil beleven en voelen is, blijft het geleerde goed ‘hangen’.